समाचार

मेवा उत्पादन प्रविधि

मेवाको उत्पति मेक्सिकोमा भएको हो । नेपालको हावापानी विविध खालको छ, त्यसैले यहाँ विभिन्न फलफुलको सम्भावना रहेको छ । मेवाको फल छोटो अवधिमा पाक्छ र स्वथ्यका लागि अत्यन्त उपयुक्त हुन्छ ।मेवा शक्तिबर्धक, धेरै आम्दानी दिने फल हो र आर्थिक रुपमा किसानलाई टेवा पुर्याएको छ । यो फल काँचो हुँदा तरकारीको रुपमा सेवन गरिन्छ र पाकेको फल सिधै खाईन्छ । त्यस्तै मासु नरम र मुलायम बनाउन मेवामा उबउबष्ल भन्ने पदार्थको प्रयोग गरिन्छ । भिटामिन ए को राम्रो स्रोत मेवा आयुर्वेदिक औषधि र कस्मेटिक सामाग्री बनाउन पनि मदत गरेको पाइन्छ । ‘caricaxanthin’ भन्ने पिग्मेन्टले गर्दा मेवा पहेँलो भएको हो ।

मेवाको मुख्य उत्पादन गर्ने जिल्लाहरु काभ्रेपान्चोक, पर्सा, कैलाली, उदयपुर, दाङ, महोत्तरी,सर्लाही, धनुसा लगायत हुन । मेवा खेती गर्दा किरा एवम् रोगहरु देखा पर्दछ तर प्राविधिकहरुको सल्लाह बमोजिम खेती गर्ने हो भने किरा रोगहरुलाई सजिलैसँग नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । सरकारी एवम् गैर सरकारी निकायहरुले मेवा खेतीको अलिक बढी प्रचार प्रसार गर्न सकेमा किसानहरुले यसको खेती गरि देशको अर्थतन्त्रलाई योगदान दिन सक्नेछन् ।

वानस्पतिक पृष्ठभुमी 

Caricaceae समूहमा पर्ने मेवाका ४ Genera र ३१ प्रजाति (species) छन् । Carica genus नभलगक को २ वटा प्रजाति छन् जसमध्ये Carica papaya भन्ने प्रजातिले खानका लागि उपयुक्त र आर्थिक महत्व भएको फल उत्पादन गर्छ । यो प्रजाति सदाबाहार हरियो हुने, सानो, खोक्रो तथा मुलायम काठ भएको हुन्छ । सामान्यतया भाले फुल र पोथी फुल फरक फरक बोटमा फुल्ने गर्दछ । यस्तो बोटलाई dioecious plant भनिन्छ । पोथी फुल डाँठको नजिक सानो समूहमा बस्छ भने भाले फुल धेरै सानो हुन्छ । चोट लागेको खण्डमा समय र उमेर अनुसार फुलको वर्ग परिवर्तन हुन पनि सक्छ । बोट ६ महिनाको नभइ यसको वर्ग छुट्टाउन मुस्किलै पर्छ । वनस्पती विज्ञानका अनुसार यसको फललाई बेरी (berry) भनिन्छ जसमा हजारौँ संख्यामा बीयाँहरु हुन्छन् ।

जात 

  • पुसा नाहिस् वौना जातको यो जात १ मिटर उचाईको हुन्छ र फल जमीनको सतहमा फल्छ र अरु जात भन्दा १ महिना पहिले फल्न सुरु गर्छ ।
  • CO1: यो जातको पहिलो फल ६० से.मी बाट फल्न थाल्छ ।
  • CO2 : लाइन चयन गरेर स्थानिय जातबाट उत्पति भएको यो जातले उच्च papain उत्पादन गर्छ ।
  • CO3 : अग्लो जात
  • CO4 : (CO1 × वासिङटन) मध्यम उचाइ भएको जात हो ।
  • CO5 : यो जात मुख्य papain उत्पादनका लागि लगाइन्छ । १५०० देखि १६०० के.जी सुख्खा Papain प्रति हे. उत्पादन हुन्छ ।
  • CO6 : यो जात पुसा म्याजेस्टि भन्ने जातबाट छनोट गरि निकालिएको हो ।
  • हनि डिउ ः यो मध्यम उचाईको भएपनि फल तल फल्ने गर्छ र लामो हुन्छ । यो जातमा बीयाँ कम मात्रमा हुन्छ । यो जातलाई ‘मधु विन्दु’ पनि भनिन्छ ।
  • सोलो ः यो जात अमेरिकाको हवाइको हो । यसको फल सानो नास्पाति आकारको, पहेँलो सुन्तला रगको हुन्छ । फलको तौल १ के. जी जति हुन्छ । यस जातमा भाले फूल हुदैन र नपुसक र पोथी फल २ः१ अनुपातमा फुल्ने गर्छ ।
  • वासिङटन भन्ने जात चाँहि विश्वकै सबैभन्दा पुरानो जातको रुपमा मानिन्छ । यसको बोटपनि सानो उचाईको हुन्छ र नास्पति आकारको फल हुन्छ ।
हावापानी 

नेपालको तराई र मध्य पहाडी जिल्लाहरुमा मेवाको सफलताका साथ खेती गर्न सकिन्छ । राम्रो गुणस्तरको मेवा उत्पादन गर्नका लागि न्यानो तथा चिसो र ओसिलो रहने क्षेत्र उपयुक्त हुन्छ । तापक्रम २२ देखि २६ड्ढसे सम्म यसको उत्पादन गर्न सकिन्छ । सुख्खा तथा न्यानो हावापानीले फलको मिठास बढाउने मद्धत गर्दछ । केही मात्रामा धेरै सुख्खा, तातो गर्मी र तुसारो सहन सक्ने यो फलको लागि बार्षिक वर्षा १०० देखि १५० से.मी हुने ठाउँ उपयुक्त हुन्छ । खेतीका लागि समुद्रि सतहबाट १००० मिटर उचाई सम्मको ठाउँ उपयुक्त हुन्छ ।

माटो
मेवाको उत्पादन प्राय सबै खालको माटोमा भएतापनि बलौटे दोमट किसिमको माटोमा राम्रो उत्पादन हुन्छ । अम्लिय देखि केहि छारियपन भएको माटोमा पनि सजिलैसँग उत्पादन गर्न सकिन्छ । उपयुक्त पि.एच ६ देखि ७ हो ।
प्रसारण 

साधारणतया मेवाको प्रसारण बीउबाट गरेको पाईन्छ । कटिङ र कलमीद्धारा पनि प्रसारण गर्न नमिल्ने भने होइन । उपयुक्त हावापानी भएमा उम्रिने प्रकृया बीउ लगाएको २ देखि ४ हप्तामा शुरु हुन्छ । आशिंक परसेचन हुन सक्ने हुँदा राम्रो जातको बीउ छान्न सक्ने हुनुपर्छ । बीउ छनोट गर्दा राम्रो उत्पादन दिने, स्वास्थ, निरोगी, फलको गुणस्तर राम्रो भएको र आर्कसित रङ र आकारको फल भएको माउ बोट छनोट गर्नुपर्दछ । मेवाको बीयाँ निकालेपछि बीयाँलाई राम्रोसँग पखाल्नुपर्छ । त्सपछि बीयाँ खरानी अथवा गाईको गोबरमा दलेर छायाँमा सुकाईन्छ । बीउले स्वसमरथता (Viability) ४५ दिनपछि गुमाउने हुँदा, विरुवा उत्पादन गर्ने बीयाँहरु ताजा हुनु आवश्यक छ । बीउलाई नर्सरी व्याडमा लगभग १ से.मी को गहिराहिमा लगाईन्छ । नर्सरी व्याड १५ देखि २० से.मी सतहमाथि हुनुपर्छ । बीउ २ देखि ३ से.मी को दुरिमा रोपिन्छ र ८ देखि १० से.मी लाईन देखि लाईनको दुरि राख्न सकिन्छ । विरुवा उम्रिएपछि कुहिनबाट बचाउन फाल्गुन अथवा असार साउन ताका नर्सरी व्याडलाई १०.२५ क्यापटानले (२०० ग्राम, १०० लिटर पानीमा ) छर्किनुपर्छ र आवश्यक परेको खण्डमा यो प्रकिया ४ दिनपछि फेरि दोहो¥याइन्छ । विरुवा ४० देखि ५० दिनको भएपछि लगाउनको लागि तयार हुन्छ र उचाई १५ देखि २० से.मी को हुन्छ ।

प्लास्टिक झोलामा बीउ जमाउने

मेवाका विरुवा कलिला हुने हुँदा यसलाई खनेर निकाल्दा र रोप्दा विशेष ध्यान दिनुपर्छ । व्याडमा जमाएको बीउ भन्दा प्लास्टिक झोलामा जमाएको बीउबाट राम्रो विरुवा हुर्किन्छन् । प्लास्टिक झोला २०×१५ से.मी को हुन्छ र यसको मोटाई लगभग १५० गजको हुन्छ । माटो, कम्पोस्ट मल र बालुवाको म्रिश्रणलाई झोलामा हालिन्छ र ४ देखि ५ वटा बीउ प्रत्येक झोलामा रोपिन्छ । विरुवा उम्रिएपछि एउटा विरुवामात्र प्रयोगमा आउँछ । विरुवा ६ महिनाको नहुँदासम्म यसको वर्ग विभाजित गर्न सकिदैन । भाले फुल र पोथी फुल फरक फरक बोटमा फुलोस भनेर एउटा स्थानमा १ भाले विरुवा र ८ देखि १० पोथी विरुवा रोपिन्छ । यसरी लगाउँदा धेरै आन्दानी हुन्छ । एउटा bisexual विरुवा (फलमा भाले भाग र पोथी भाग दुवै भएको) प्रत्येक लगाएको स्थानमा छोडिन्छ ।

रोपण

मेवा रोप्दा ५० से.मी को खाडल ३ मि को दुरिमा खन्नुपर्छ । त्यसपछि खाडललाई माटो र मलको मिश्रणले पुर्नुपर्छ । मलमा कम्पोष्ट मल १५(२० के.जी ं १.५ बोन मिल ं १ के.जी निम केक मिसाउनु पर्छ । २ महिनाको १५(२० से.मी अग्लो बिरुवा खाडलमा रोपिन्छ । रोप्नका लागि उपयुक्त समय चैत(बैशाख, साउन(भदौ अथवा तुसारो नलाग्ने ठाँउमा माघ(फागुन महिनामा हो । प्रायजसो एउटा खाडलमा त्रिभुज आकारमा ३ वटा विरुवा रोपिन्छ र पछि भाले जातका विरुवा हटाईन्छ । कोर्ग हनि डिउ, सोलो, CO3, पुसा डेलिसिवस, पुसा म्याजेस्टि जस्ता जातहरु प्रत्येक खाडलमा एउटा विरुवा रोपिन्छ । यी जातहरुको भाले विरुवा पाईने सम्भावना कम नै हुन्छ । विरुवा वेलुकाको समय वा बादल लागेको समयमा रोप्नुपर्छ । विरुवा रोपेपछि दिनहु दुई पटक सिंचाई गर्नुपर्छ । छाप्रो लगाएर, ओजेल दिएर हुन्छ की अरु प्रक्रियाबाट होस घातक घामको किरण र तातोबाट भने विरुवालाई जोगाउनु पर्छ ।

सिंचाइ 

नियमित सिंचाइ गर्नाले फलको गुणस्तरमा सुधार आउनुको साथै उत्पादनमा वृद्धि हुन्छ । मेवाको उत्पादन सुख्खा ठाँउमा भएता पनि सुख्खा दिनहरुमा भने यसलाई सिंचाईको जरुरत पर्छ । मेवालाई गर्मी महिनाहरुमा हप्ताको एक पटक सिंचाइ गरिन्छ भने जाडोका महिनामा भने २ हप्ताको एक पटक गर्दा हुन्छ । विरुवा कुहिनबाट बचाउनको लागि सकेसम्म पानी विरुवा भन्दा अलिक टाढा हुनेगरि सिंचाइ गर्नुृपर्छ । यसको लागि औंठी आकार बनाएर सिंचाइ गर्दा राम्रो हुन्छ ।

मलखाद तथा गोडमेल 

मलखाद तथा खाद्यतत्व दिने कुरा माटोको मलिलोपन, प्रकार तथा गुणस्तरमा निर्भर गर्ने भएतापनि विरुवा रोपेको ४(५ महिनापछि १०(१५ के.जी कम्पोष्ट मल प्रति विरुवा दिने गर्नुपर्छ । १ वर्षको विरुवालाई २०(२५ के.जी कम्पोष्ट मल प्रति विरुवा र ५०० ग्राम सुपर फोस्फेट, २०० ग्राम एम.ओ.पी का दरले प्रयोग गर्न सकिन्छ । मेवालाई नाईट्रेजन र फस्फोरसका साथै क्यालसियम, म्याग्नेसियम र सल्फर पनि धेरै मात्रामा चाहिन्छ । १ वर्षको विरुवालाई २०० ग्राम नाइट््रोजन,१०० ग्राम फोस्फोरस र २५० ग्राम पोटासियमको दरमा चाहिन्छ । पोटासियमको पहिलो मात्रा फागुन चैतमा दिइन्छ भने दोस्रो मात्रा असोज कार्तिकमा दिइन्छ । मेवालाई प्रशस्त मात्रामा सिंचाइ गरेर रासायनिक मल दिनुपर्छ । अर्गानिक मल अथवा कम्पोष्ट मल र फोस्फाटिक मल खाडलमा विरुवा लगाउनु भन्दा पहिले नै प्रयोग गरिन्छ र आधा मात्राको नाइटेजन र पोटासियम चाँहि विरुवा छ महिनाको हुँदा पूmल फुल्ने समयमा दिइन्छ । मेवालाई नियमित रुपमा गोडमेल गरिन्छ । झारहरु बाट बचाउनका लागि प्याराकिवान्ट ०.२५(५ के.जीरएकर अथवा डिउरन १.५(२.५ के.जीरएकर छर्ने गरेको पाइन्छ । मेवा आफैमा अन्तरबाली हो । छोटो अवधिको अन्तरबालीको रुपमा मेवा सँगसँगै प्याज, बन्दा , मुला लगाउन सकिन्छ ।

फलको विकास

मेवा फूल फुलेको १४५(१६५ दिनमा खानको लागि उपयुक्त हुन्छ । स्वसेचन र आंशिक तथा परसेचन बाट र अन्य माध्यम जस्तै पानी, जीवजनावर, किराहरु बाट पनि फल फल्न मदत पुग्छ । मौरी, (Halk moth) पुतली, थ्रिप्स जस्ता किराहरु परागसेचनका म्ुाख्य माध्यम हुन् भन्ने विज्ञहरुको अनुसन्धानबाट पत्ता लागेको छ । विज्ञहरुका अनुसार कीराहरुपछि हावा पनि परागसेचनको लागि मुख्य माध्यम बनेको बताइन्छ ।

फल टिप्ने तथा प्याकेजिङ गर्ने 

साधारणतया फूल फुलेको ५ देखि ६ महिनामा फल टिप्न योग्य हुन्छ तर यो अवधि ठाउँ अनुसार फरक पर्न पनि सक्छ । फलको रङ हरियोबाट हल्का पहँेलो हुन थालेपछि र चोप सेतो दुध जस्तो हुन छोडेपछि फल पाको भनेर थाहा पाउन सकिन्छ । तराई र भित्रि मदेशमा मेवा बसन्त ऋतुका साथै गर्मी महिनाहरुमा पाउन सकिन्छ । फल टिप्दा ध्यान पु¥र्याउनु पर्छ । फल फुट्ने र बिग्रन सक्ने हुँदा, फल सारो हँुदैमा राम्रोसँग टिप्नुपर्छ । फललाई प्याक गर्दा बाँसको टोकरी, डोको अथवा काठको कार्टुनमा मिलाएर राख्नुपर्छ र ठोकिन र फुट्नबाट बचाउनका लागि सुख्खा घाँस, पराल अथवा कागजले बेरेर राख्नुपर्छ ।

(Papain) प्यापेन निकाल्ने

मेवा ३०-१०० दिनको हुदाँ बिहानको १० बजे अगाडि टिपिन्छ र फेदबाट टुप्पोसम्म चारवटा चिरा बनाइन्छ । त्यसपछि मेवाबाट निस्केको चोप (latex) सिसाको भाँडो अथवा अल्मिनम टे््रमा जम्मा गरिन्छ । अन्य भाँडाहरु प्रयोग नगरेको नै राम्रो मानिन्छ किनकी papainसँग रसायनिक प्रतिक्रिया हुन सक्ने धेरै सम्भावना हुन्छ र प्यापेन प्रयोगका लागि उत्तम हुदैन । ४ वटा चिरा बनाउने पक्रिया ३(४ दिनको अन्तरमा ३र४ चोटिको दरले गरिन्छ । चोप घाममा अथवा ड््रायरमा ५०(५५ डि.से को तापक्रममा सुकाइन्छ । त्यसपछि तरल latex मा पोटासियम मेटावैसलफाइट (०.०५५) सुक्न भन्दा पहिले मिसाइन्छ । सुकेको प्यापेन धुलो बनार छान्नेले छानिन्छ र पलास्टिकमा भण्डार गरिन्छ । प्यापेन निकाले पछि फललाई खानको लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

किराहरु
जराको जुका 

Meloidogyne incognitaPratylenchulus reniforms प्रजातिका जुकाले मेवामा आक्रमण गर्दछन् । जरामा गाँठाहरु देखापर्नु र बोट वृद्धिमा रोकावट आउनु भनेको जुका लागेको मानिन्छ । पात पहेँलिदै जान्छ र मर्दछ । जरामा लाग्ने जुका नियन्त्रण गर्न निमको पिना ५० ग्राम प्रति बोेटका दरले फेदको माटोमा प्रयोग गर्नुपर्दछ ।

सेतो झिँगा (White flies, Toxotrypana curvicauda)

यो विशेष गरि सुख्खा याममा लाग्छ । यी झिँगाले कोषको रस चुस्ने गर्छन् । त्यसपछि पात पहेँलो हुन्छ, चाउरी पर्छ र झर्न थाल्छ । नियन्त्रणका लागि ०.०३५ डाइमिथोयट वा०.०३५५ मिथाइल डिमिटन अथवा ०.०४५ मोनोर्कोटोण्mसले उपचार गर्नुपर्छ ।

रोगहरु (Diseases)
१) फेद कुहिने रोग (Collar rot)

यो रोग पिथियम प्रजातिको ढुसीका कारण लाग्छ । यो रोग लागेको बोटमा जमिनको सतह र माथिको बोक्रामा सुन्निएको जस्तो हुन्छ । त्यसैगरि माथिका पातहरु पहेँलो हुँदै जान्छन् र अन्त्यमा बोटबाट तल झर्छ । फलपनि झर्ने सम्भावना हुन्छ । बोटका जराहरु पनि कुहिदै जान्छ । यो रोग लाग्न नदिन पानी जम्न नदिने, रोग लागेका बोटलाई उखेलेर फाल्ने गर्नुपर्छ । रोग लाग्न नदिन निम्न उपाय अपनाउनु पर्छ।

  • बोर्डडिएक्स ५स्६स्५० अथवा क्याप्टान ०.३५ बोटको जरा वरिपरिको माटोमा छर्किने
  • वियाँलाई एग्रोसान, सिरिसान ३ ग्रामर के.जी उपचार गर्नुपर्छ ।
२) फल कुहिने रोग

यो रोग Colletotrichum pawpaw को कारणले लाग्ने गर्छ । सुरुमा फलमा गोलो आकारको साना धब्बा देखापर्छ र बिस्तारै आकार बढ्दै जान्छ । यस्तो धब्बा पातमा पनि देखिन्छन् । फल र पातहरु झर्न थाल्छन् । यो रोग नियन्त्रण गर्न

  • झरेको पातपतिङ्गर र फलहरु बटुलेर डिस्पोज गर्नुपर्छ ।
  • ब्रासिकोल (०.२५) वा विलिटोक्स(५० (०.२५) नियमित रुपमा फूल फुल्ने र फल लाग्ने समयमा छर्नुपर्छ ।
३) बेर्ना कुहिने (Damping off)

यो रोग पिथियम (Pythium sp) , फाइटोप्थोरा (Phytopthera sp)र राइजोक्टोनिया (Rhizoctonia sp) नामक ढुसीबाट हुने गर्दछ । यो रोग नर्सरीका बिरुवामा वर्षाको समयमा देखा पर्छ । नर्सरीमा पानी जमेमा, माटोमा चिस्यान अत्यधिक भएमा र तापक्रम २५ डि.से. भन्दा बढी भएमा रोग फैलिन्छ । यो रोग व्यवस्थापनका लागि निम्न उपाय अपनाउनु पर्छ:

  • २५ फर्मालिन छर्ने
  • बीउलाई ब्लाइटक्सले उपचार गर्ने (२ ग्राम प्रति के जी बीउका दरले)
  • नर्सरी ब्याडलाई १५ बोर्डोमिक्चरले उपचार गर्ने
  • सिंचाई कम गर्ने गर्नुपर्छ ।
४ंं) खराने रोग (Powery mildew)

यो रोग ओइडियम क्यरिकाइ (Oidium caricae) प्रजातिको ढुसीका कारण लाग्छ । ढुसीका जीवाणु हावाले उडाएर एक बोटबाट अर्को बोटमा पु¥याउँछ । यो रोग लागेमा सुरुमा पातको तल्लो सतहमा साना साना पहेँला रङका थोप्ला देखा पर्छन् । रोग बढेपछि थोप्लाका वरिपरि सेतो ढुसी देखा पर्छ र माथि फैलिदै गएर पातमा खरानी छरे जस्तो देखिन्छ । यो लक्षण पातमा मात्र नभई डाँठ, फलमा पनि देखिन्छ । व्यवस्थापनका लागि सल्फेक्स वा इन्सफ जस्ता सल्फरयुक्त विषादि छर्नुपर्छ । विषादि २ ग्राम प्रति लिटर पानीमा मिसाएर छर्नुपर्दछ ।

५) गोलो थोप्ले रोग (Papaya ring spot)

यो रोग भाइरसले लाग्छ । रोगी बोटका डाँठ, पात र ण्mलमा गोलागोला औँठी जस्ता धब्बा देखिन्छन् । रोगी बोट राम्रोसँग बढ्न पाउँदैनन् । लाही किराले यो रोग एक बोटबाट अर्को बोटमा सार्दछ । रोग व्यवस्थापन गर्न लक्षण देखा पर्नासाथ त्यस्ता बोट उखेलेर नष्ट गर्नुपर्छ र लाही किरा नियन्त्रण गर्न नुभान १ एम.एल प्रति लिटर पानी वा मालथियान २ एम.एल प्रति लिटर पानीमा मिसाई प्रयोग गर्नुपर्छ ।

शिला देदकाेटा, बी.एस्सी एजी, पृथु टेक्निकल कलेज, लमही दाङ ।

03 Comments

Leave a comment